అర్జునవిషాదయోగము


ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ
ధర్మక్షేత్రే కురుక్షేత్రే సమవేతా యుయుత్సవః |
మామకాః పాండవా శ్చైవ కిమకుర్వత సంజయ! ||
సంజయ ఉవాచ
దృష్ట్వా తు పాండవానీకం వ్యూఢం దుర్యోధన స్తదా |
ఆచార్య ముపసంగమ్య రాజా వచన మబ్రవీత్ ||
పశ్యైతాం పాండుపుత్రాణాం ఆచార్య! మహతీం చమూం |
వ్యూఢాం ద్రుపదపుత్రేణ తవ శిష్యేణ ధీమతా ||

అత్ర శూరా మహేష్వాసాః భీమార్జున సమా యుధి |
యుయుధానో విరాటశ్చ ద్రుపదశ్చ మహారథః ||
 
ధృష్టకేతు శ్చేకితానః కాశీరాజ శ్చ వీర్యవాన్ |
పురుజిత్ కుంతిభోజశ్చ శైబ్యశ్చ నరపుంగవః ||

యుధామన్యు శ్చ విక్రాంతః ఉత్తమౌజా శ్చ వీర్యవాన్ |
సౌభద్రో ద్రౌపదేయా శ్చ సర్వ ఏవ మహారథాః ||

అస్మాకం తు విశిష్టా యే తాన్నిబోధ ద్విజోత్తమ! |
నాయకా మమ సైన్యస్య సంజ్ఞార్థం తాన్ బ్రవీమి తే ||

భవాన్ భీష్మశ్చ కర్ణశ్చ కృపశ్చ సమితింజయః |
అశ్వత్థామా వికర్ణశ్చ సౌమదత్తి స్తథైవ చ ||
అన్యే చ బహవ శ్శూరాః మదర్థే త్యక్త జీవితాః |
నానాశస్త్ర ప్రహరణాః సర్వే యుద్ధ విశారదాః ||

అపర్యాప్తం తదస్మాకం బలం భీష్మాభిరక్షితం |
పర్యాప్తం త్విదమేతేషాం బలం భీమాభిరక్షితమ్ ||
అయనేషు చ సర్వేషు యథాభాగ మవస్థితాః |
భీష్మ మేవాభి రక్షంతు భవంత స్సర్వ ఏవ హి ||

సంజయ ఉవాచ
తస్య సంజనయన్ హర్షం కురువృద్ధః పితామహః |
సింహనాదం వినద్యోచ్చైః శంఖం దధ్మౌ ప్రతాపవాన్ ||
  
తత శ్శంఖా శ్చ భేర్యశ్చ పణవానక గోముఖాః |
సహసై వాభ్యహన్యంత స శబ్ద స్తుములోऽభవత్ ||

తత శ్శ్వేతై ర్హయై ర్యుక్తే మహతి స్యందనే స్థితౌ |
మాధవః పాండవ శ్చైవ దివ్యౌ శంఖౌ ప్రదధ్మతుః ||

పాంచజన్యం హృషీకేశో దేవదత్తం ధనంజయః |
పౌండ్రం దధ్మౌ మహాశంఖం భీమకర్మా వృకోదరః ||
  
అనంత విజయం రాజా కుంతీపుత్రో యుధిష్ఠిరః |
నకుల స్సహదేవశ్చ సుఘోష మణిపుష్పకౌ || 
 
కాశ్యశ్చ పరమేష్వాసః శిఖండీ చ మహారథః |
ధృష్టద్యుమ్నో విరాట శ్చ సాత్యకి శ్చాపరాజితః ||

ద్రుపదో ద్రౌపదేయా శ్చ సర్వతః పృథివీపతే! |
సౌభద్ర శ్చ మహాబాహుః శంఖాన్ దధ్ముః పృథక్ పృథక్ ||

స ఘోషో ధార్తరాష్ట్రాణాం హృదయాని వ్యదారయత్ |
నభ శ్చ పృథివీం చైవ  తుములో ప్యనునాదయన్ ||
  
అథ వ్యవస్థితాన్ దృష్ట్వా ధార్తరాష్ట్రాన్ కపిధ్వజః |
ప్రవృత్తే శస్త్రసంపాతే ధనురుద్యమ్య పాండవః ||
సంజయ ఉవాచ
హృషీకేశం తదా వాక్యం ఇద మాహ మహీపతే! |
    
అర్జున ఉవాచ
సేనయో రుభయో ర్మధ్యే రథం స్థాపయ మేऽచ్యుత! ||
యావ దేతాన్ నిరీక్షేऽహం యోద్ధు కామానవస్థితాన్ |
కైర్మయా సహ యోద్ధవ్యం అస్మిన్ రణసముద్యమే ||
 
యోత్స్యమాన్ అవేక్షేऽహం య ఏతేऽత్ర సమాగతాః |
ధార్తరాష్ట్రస్య దుర్బుద్ధేః యుద్ధే ప్రియచికీర్షవః ||
    
సంజయ ఉవాచ
ఏవముక్తో హృషీకేశో గుడాకేశేన భారత! |
సేనయో రుభయో ర్మధ్యే స్థాపయిత్వా రథోత్తమమ్ ||
       
భీష్మద్రోణ ప్రముఖతః సర్వేషాం చ మహీక్షితామ్ |
ఉవాచ పార్థ! పశ్యైతాన్ సమవేతాన్ కురూనితి ||

తత్రాపశ్యత్ స్థితాన్ పార్థః పితౄన్ అథ పితామహాన్ |
ఆచార్యాన్ మాతులాన్ భ్రాతౄన్ పుత్రాన్ పౌత్రాన్ సఖీం స్తథా ||

శ్వశురాన్ సుహృద శ్చైవ సేనయో రుభయో రపి |
తాన్ సమీక్ష్య స కౌంతేయః సర్వాన్ బంధూన్ అవస్థితాన్ ||


కృపయా పరయా೭విష్టో విషీదన్ ఇద మబ్రవీత్|
    
అర్జున ఉవాచ
దృష్ట్వే మం స్వజనం కృష్ణ యుయుత్సుం సముపస్థితమ్ ||


సీదంతి మమ గాత్రాణి ముఖం చ పరిశుష్యతి |
వేపథు శ్చ శరీరే మే రోమహర్ష శ్చ జాయతే ||
  
గాండీవం స్రంసతే హస్తాత్ త్వక్చైవ పరిదహ్యతే |
న చ శక్నోమ్యవస్థాతుం భ్రమతీవ చ మే మనః ||
అర్జున ఉవాచ
నిమిత్తాని చ పశ్యామి విపరీతాని కేశవ! |
న చ శ్రేయో೭ను పశ్యామి హత్వా స్వజన మాహవే ||
   
న కాంక్షే విజయం కృష్ణ! న చ రాజ్యం సుఖాని చ |
కిం నో రాజ్యేన గోవింద! కిం భోగై ర్జీవితేన వా ||

యేషామర్థే కాంక్షితం నో రాజ్యం భోగా స్సుఖాని చ |
త ఇమేऽవస్థితా యుద్ధే ప్రాణాంస్త్యక్త్వా ధనాని చ ||
     
ఆచార్యాః పితరః పుత్రాః తథైవ చ పితామహాః |
మాతులాశ్శ్వశురాః పౌత్రాః స్యాలా స్సంబంధిన స్తథా||
    
ఏతాన్న హంతు మిచ్ఛామి ఘ్నతోऽపి మధుసూదన! |
అపి త్రైలోక్య రాజ్యస్య హేతోః కిన్ను మహీకృతే ||
   
నిహత్య ధార్తరాష్ట్రాన్నః కా ప్రీతి స్స్యాత్ జనార్దన! |
పాపమే వాశ్రయేదస్మాన్ హత్వైతా నాతతాయినః ||
   
తస్మాన్నార్హా వయం హంతుం ధార్తరాష్ట్రాన్ సబాంధవాన్ |
స్వజనం హి కథం హత్వా సుఖిన స్స్యామ మాధవ! ||
    
యద్యప్యేతే న పశ్యంతి లోభోపహత చేతసః |
కులక్షయ కృతం దోషం మిత్రద్రోహే చ పాతకమ్ ||
     
కథం న జ్ఞేయ మస్మాభిః పాపా దస్మాత్ నివర్తితుం |
కులక్షయ కృతం దోషం ప్రపశ్యద్భి ర్జనార్దన ||

కులక్షయే ప్రణశ్యంతి కులధర్మా స్సనాతనాః |
ధర్మే నష్టే కులం కృత్స్నం అధర్మోऽభి భవత్యుత ||
అర్జున ఉవాచ
అధర్మాభిభవాత్ కృష్ణ! ప్రదుష్యంతి కులస్త్రియః |
స్త్రీషు దుష్టాసు వార్ష్ణేయ! జాయతే వర్ణసంకరః ||
    
సంకరో నరకాయైవ కులఘ్నానాం కులస్య చ |
పతంతి పితరో హ్యేషాం లుప్త పిండోదక క్రియాః ||
   
దోషై రేతైః కులఘ్నానాం వర్ణసంకర కారకైః |
ఉత్సాద్యంతే జాతిధర్మాః కులధర్మా శ్చ శాశ్వతాః ||
      
ఉత్సన్నకులధర్మాణాం మనుష్యాణాం జనార్దన! |
నరకే నియతం వాసో భవతీ త్యనుశుశ్రుమ ||
    
అహో బత! మహత్పాపం కర్తుం వ్యవసితా వయం|
యద్రాజ్యసుఖ లోభేన హంతుం స్వజన ముద్యతాః ||
     
యది మామప్రతీకారం అశస్త్రం శస్త్రపాణయః |
ధార్తరాష్ట్రా రణే హన్యుః తన్మే క్షేమతరం భవేత్ ||

సంజయ ఉవాచ
ఏవ ముక్త్వా೭ర్జున స్సంఖ్యే రథోపస్థ ఉపావిశత్ |
విసృజ్య సశరం చాపం శోకసంవిగ్నమానసః ||