అథాష్టాదశోऽధ్యాయః

అర్జున ఉవాచ
సంన్యాసస్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్|
త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిషూదన|| 1 ||

శ్రీభగవానువాచ

కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సంన్యాసం కవయో విదుః|
సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః|| 2 ||

త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః|

యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే|| 3 ||

నిశ్చయం శృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ|

త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సమ్ప్రకీర్తితః|| 4 ||

యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్|

యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్|| 5 ||

ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలాని చ|

కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్|| 6 ||

నియతస్య తు సంన్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే|

మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః|| 7 ||

దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్త్యజేత్|

స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్|| 8 ||

కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేऽర్జున|

సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః|| 9 ||

న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే|

త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః|| 10 ||

న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః|

యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే|| 11 ||

అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్|

భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సంన్యాసినాం క్వచిత్|| 12 ||

పఞ్చైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే|

సాఙ్ఖ్యే కృతాన్తే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్|| 13 ||

అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్|

వివిధాశ్చ పృథక్చేష్టా దైవం చైవాత్ర పఞ్చమమ్|| 14 ||

శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్కర్మ ప్రారభతే నరః|

న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పఞ్చైతే తస్య హేతవః|| 15 ||

తత్రైవం సతి కర్తారమాత్మానం కేవలం తు యః|

పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాన్న స పశ్యతి దుర్మతిః|| 16 ||

యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే|

హత్వాऽపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హన్తి న నిబధ్యతే|| 17 ||

జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా|

కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః|| 18 ||

జ్ఞానం కర్మ చ కర్తాచ త్రిధైవ గుణభేదతః|

ప్రోచ్యతే గుణసఙ్ఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి|| 19 ||

సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే|

అవిభక్తం విభక్తేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి సాత్త్వికమ్|| 20 ||

పృథక్త్వేన తు యజ్జ్ఞానం నానాభావాన్పృథగ్విధాన్|

వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్|| 21 ||

యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్కార్యే సక్తమహైతుకమ్|

అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తామసముదాహృతమ్|| 22 ||

నియతం సఙ్గరహితమరాగద్వేషతః కృతమ్|

అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్సాత్త్వికముచ్యతే|| 23 ||

యత్తు కామేప్సునా కర్మ సాహంకారేణ వా పునః|

క్రియతే బహులాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్|| 24 ||

అనుబన్ధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్|

మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే|| 25 ||

ముక్తసఙ్గోऽనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః|

సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే|| 26 ||

రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుర్లుబ్ధో హింసాత్మకోऽశుచిః|

హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః|| 27 ||

అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైష్కృతికోऽలసః|

విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే|| 28 ||

బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శృణు|

ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనఞ్జయ|| 29 ||

ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే|

బన్ధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ|| 30 ||

యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ|

అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ|| 31 ||

అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసావృతా|

సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ|| 32 ||

ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేన్ద్రియక్రియాః|

యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ|| 33 ||

యయా తు ధర్మకామార్థాన్ధృత్యా ధారయతేऽర్జున|

ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ|| 34 ||

యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ|

న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ|| 35 ||

సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శృణు మే భరతర్షభ|

అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి|| 36 ||

యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేऽమృతోపమమ్|

తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్|| 37 ||

విషయేన్ద్రియసంయోగాద్యత్తదగ్రేऽమృతోపమమ్|

పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్|| 38 ||

యదగ్రే చానుబన్ధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః|

నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తామసముదాహృతమ్|| 39 ||

న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః|

సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేభిః స్యాత్త్రిభిర్గుణైః|| 40 ||

బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరన్తప|

కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః|| 41 ||

శమో దమస్తపః శౌచం క్షాన్తిరార్జవమేవ చ|

జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్|| 42 ||

శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్|

దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్|| 43 ||

కృషిగౌరక్ష్యవాణిజ్యం వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్|

పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్|| 44 ||

స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః|

స్వకర్మనిరతః సిద్ధిం యథా విన్దతి తచ్ఛృణు|| 45 ||

యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్|

స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విన్దతి మానవః|| 46 ||

శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్స్వనుష్ఠితాత్|

స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్|| 47 ||

సహజం కర్మ కౌన్తేయ సదోషమపి న త్యజేత్|

సర్వారమ్భా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః|| 48 ||

అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగతస్పృహః|

నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం సంన్యాసేనాధిగచ్ఛతి|| 49 ||

సిద్ధిం ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ తథాప్నోతి నిబోధ మే|

సమాసేనైవ కౌన్తేయ నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా|| 50 ||

బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాత్మానం నియమ్య చ|

శబ్దాదీన్విషయాంస్త్యక్త్వా రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ|| 51 ||

వివిక్తసేవీ లఘ్వాశీ యతవాక్కాయమానసః|

ధ్యానయోగపరో నిత్యం వైరాగ్యం సముపాశ్రితః|| 52 ||

అహంకారం బలం దర్పం కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్|

విముచ్య నిర్మమః శాన్తో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే|| 53 ||

బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాఙ్క్షతి|

సమః సర్వేషు భూతేషు మద్భక్తిం లభతే పరామ్|| 54 ||

భక్త్యా మామభిజానాతి యావాన్యశ్చాస్మి తత్త్వతః|

తతో మాం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తదనన్తరమ్|| 55 ||

సర్వకర్మాణ్యపి సదా కుర్వాణో మద్వ్యపాశ్రయః|

మత్ప్రసాదాదవాప్నోతి శాశ్వతం పదమవ్యయమ్|| 56 ||

చేతసా సర్వకర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరః|

బుద్ధియోగముపాశ్రిత్య మచ్చిత్తః సతతం భవ|| 57 ||

మచ్చిత్తః సర్వదుర్గాణి మత్ప్రసాదాత్తరిష్యసి|

అథ చేత్త్వమహంకారాన్న శ్రోష్యసి వినఙ్క్ష్యసి|| 58 ||

యదహంకారమాశ్రిత్య న యోత్స్య ఇతి మన్యసే|

మిథ్యైష వ్యవసాయస్తే ప్రకృతిస్త్వాం నియోక్ష్యతి|| 59 ||

స్వభావజేన కౌన్తేయ నిబద్ధః స్వేన కర్మణా|

కర్తుం నేచ్ఛసి యన్మోహాత్కరిష్యస్యవశోపి తత్|| 60 ||

ఈశ్వరః సర్వభూతానాం హృద్దేశేऽర్జున తిష్ఠతి|

భ్రామయన్సర్వభూతాని యన్త్రారూఢాని మాయయా|| 61 ||

తమేవ శరణం గచ్ఛ సర్వభావేన భారత|

తత్ప్రసాదాత్పరాం శాన్తిం స్థానం ప్రాప్స్యసి శాశ్వతమ్|| 62 ||

ఇతి తే జ్ఞానమాఖ్యాతం గుహ్యాద్గుహ్యతరం మయా|

విమృశ్యైతదశేషేణ యథేచ్ఛసి తథా కురు|| 63 ||

సర్వగుహ్యతమం భూయః శృణు మే పరమం వచః|

ఇష్టోऽసి మే దృఢమితి తతో వక్ష్యామి తే హితమ్|| 64 ||

మన్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు|

మామేవైష్యసి సత్యం తే ప్రతిజానే ప్రియోऽసి మే|| 65 ||

సర్వధర్మాన్పరిత్యజ్య మామేకం శరణం వ్రజ|

అహం త్వా సర్వపాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మా శుచః|| 66 ||

ఇదం తే నాతపస్కాయ నాభక్తాయ కదాచన|

న చాశుశ్రూషవే వాచ్యం న చ మాం యోऽభ్యసూయతి|| 67 ||

య ఇదం పరమం గుహ్యం మద్భక్తేష్వభిధాస్యతి|

భక్తిం మయి పరాం కృత్వా మామేవైష్యత్యసంశయః|| 68 ||

న చ తస్మాన్మనుష్యేషు కశ్చిన్మే ప్రియకృత్తమః|

భవితా న చ మే తస్మాదన్యః ప్రియతరో భువి|| 69 ||

అధ్యేష్యతే చ య ఇమం ధర్మ్యం సంవాదమావయోః|

జ్ఞానయజ్ఞేన తేనాహమిష్టః స్యామితి మే మతిః|| 70 ||

శ్రద్ధావాననసూయశ్చ శృణుయాదపి యో నరః|

సోऽపి ముక్తః శుభాఁల్లోకాన్ప్రాప్నుయాత్పుణ్యకర్మణామ్|| 71 ||

కచ్చిదేతచ్ఛ్రుతం పార్థ త్వయైకాగ్రేణ చేతసా|

కచ్చిదజ్ఞానసమ్మోహః ప్రనష్టస్తే ధనఞ్జయ|| 72 ||

అర్జున ఉవాచ

నష్టో మోహః స్మృతిర్లబ్ధా త్వత్ప్రసాదాన్మయాచ్యుత|
స్థితోऽస్మి గతసన్దేహః కరిష్యే వచనం తవ|| 73 ||


సంజయ ఉవాచ

ఇత్యహం వాసుదేవస్య పార్థస్య చ మహాత్మనః|
సంవాదమిమమశ్రౌషమద్భుతం రోమహర్షణమ్|| 74 ||

వ్యాసప్రసాదాచ్ఛ్రుతవానేతద్గుహ్యమహం పరమ్|

యోగం యోగేశ్వరాత్కృష్ణాత్సాక్షాత్కథయతః స్వయమ్|| 75 ||

రాజన్సంస్మృత్య సంస్మృత్య సంవాదమిమమద్భుతమ్|

కేశవార్జునయోః పుణ్యం హృష్యామి చ ముహుర్ముహుః|| 76 ||

తచ్చ సంస్మృత్య సంస్మృత్య రూపమత్యద్భుతం హరేః|

విస్మయో మే మహాన్ రాజన్హృష్యామి చ పునః పునః|| 77 ||

యత్ర యోగేశ్వరః కృష్ణో యత్ర పార్థో ధనుర్ధరః|

తత్ర శ్రీర్విజయో భూతిర్ధ్రువా నీతిర్మతిర్మమ|| 78 ||

ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు

బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే
మోక్షసంన్యాసయోగో నామ అష్టాదశోऽధ్యాయః|| 


ఓం
శాంతాకారం భుజగశయనం పద్మనాభం సురేశమ్|
విశ్వాధారం గగనసదృశం మేఘవర్ణం శుభాఙ్గమ్|
లక్ష్మీకాన్తం కమలనయనం యోగిభిర్ధ్యానగమ్యమ్|
వన్దే విష్ణుం భవభయహరం సర్వలోకైకనాథమ్||